ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΑ ΙΑΜΑΤΑ

ΦΡΙΝΤΑ ΛΙΑΠΠΑ

Η Φρίντα Λιάππα γεννήθηκε στη Μεσσήνη, στις 10 Φεβρουαρίου 1948. Πατέρας, ο Ευάγγελος Λιάππας, έμπορος μητέρα, η Ελένη Λιάππα, το γένος Κωστοπούλου, νοικοκυρά. (Στιγμιότυπα της παιδικής ηλικίας καταγράφονται στο βιβλίο της Μυστηριώδης ασθένεια.)
1964: Ο πατέρας, που υποφέρει από χρόνιες κρίσεις βρογχικού άσθματος, πεθαίνει στα χέρια της.
1965: Αποφοιτά από το γυμνάσιο Μεσσήνης και έρχεται στην Αθήνα. Επιτυγχάνει στις εισαγωγικές εξετάσεις του Πανεπιστημίου και γράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών. Ζει το καλοκαίρι των Ιουλιανών και οργανώνεται στη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη.
1966: Αναπτύσσει συνδικαλιστική δράση από το πρώτο πανεπιστημιακό έτος και συμμετέχει στη συντακτική επιτροπή του περιοδικού «Αργώ», που εκδίδουν οι φοιτητές της Φιλοσοφικής. Στο βραχύβιο περιοδικό (μόλις 3 τεύχη) δημοσιεύει τα πρώτα της ποιήματα, μια παρουσίαση του Πέτερ Βάις με αφορμή το ανέβασμα του έργου του Ο θάνατος του Μαρά από το Θέατρο Τέχνης και ένα κείμενο με τίτλο: «Erwin Piscator. Ο επαναστάτης του θεάτρου».
1967: Εκλέγεται στο γραφείο φοιτητών Φιλοσοφικής της Δ.Ν.Λ. και, μετά τον Απρίλη, περνά στην παράνομη αντιδικτατορική δράση. «Τα φοιτητικά μου χρόνια κύλησαν όπως όλων των παιδιών: Δικτατορία. Ασφάλεια. Φυλακή. Έρωτες».
1968: Συλλαμβάνεται στις 20 Μαΐου και ανακρίνεται στην Ασφάλεια από τον Καραπαναγιώτη. Οδηγείται στις φυλακές Αβέρωφ, στις 30 Μαΐου. 20 Νοεμβρίου αρχίζει η δίκη του πρώτου κλιμακίου του «Ρήγα Φεραίου» που εξάρθρωσε η Ασφάλεια. Η Φρίντα καταδικάζεται σε 6 χρόνια φυλακή με πενταετή αναστολή. Αποφυλακίζεται στις 25 Νοεμβρίου. Διαγράφεται από το Πανεπιστήμιο Αθηνών με απόφαση του πειθαρχικού τμήματος, και της αφαιρείται το διαβατήριο.
1972: Δουλεύει σκριπτ στην ταινία Το προξενείο της Άννας του Παντελή Βούλγαρη. Γυρίζει την πρώτη της ταινία μικρού μήκους, με τίτλο Μετά σαράντα μέρες, παραγωγή του περιοδικού «Σύγχρονος Κινηματογράφος».
1973: Καταφέρνει να πάρει διαβατήριο, και εγκαθίσταται στο Λονδίνο, όπου φοιτά στο London Film School. Ταξιδεύει στο Παρίσι, στο Βερολίνο και στη Λισαβόνα, όπου ζει από κοντά την επανάσταση «των Γαριφάλων».
1974: Επιστρέφει στην Ελλάδα. Μεταφράζει το βιβλίο του Ε. Χ. Καρρ Τι είναι η Ιστορία που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πλανήτης. Για δύο χρόνια είναι μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού «Σύγχρονος Κινηματογράφος». Επανεγγράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και αποφοιτά στις 16 Μαρτίου με «Λίαν Καλώς».
1977: Σκηνοθετεί τη δεύτερη ταινία της, με τίτλο Μια ζωή σε θυμάμαι να φεύγεις, και παίρνει το Β βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και το βραβείο της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου (ΠΕΚΚ). Αρχίζει να σκηνοθετεί για την τηλεοπτική σειρά «Παρασκήνιο» (τα πρώτα της κομμάτια ήταν για το Ελεύθερο Θέατρο και τον Δημήτρη Μητροπάνο). Γράφει κινηματογραφική κριτική για τα περιοδικά «Αντί» και «Σύγχρονος Κινηματογράφος», κι αυτή η συνεργασία της θα κρατήσει μέχρι το 1980.
1978: Σκηνοθετεί «Παρασκήνια» για τη Ζωή Λάσκαρη και τη Μαίρη Λίντα.
1979: Εργάζεται ως βοηθός σκηνοθέτη στην πρώτη ταινία μεγάλου μήκους του Δημήτρη Μαυρίκιου Στο δρόμο του Λαμόρε. Σκηνοθετεί «Παρασκήνια» για την Ιωάννα Γεωργακοπούλου, τη Δήμητρα Γαλάνη, τη Ρεμπέτικη Κομπανία και τη θεατρική παράσταση του Μίνου Βολανάκη Εκκλησιάζουσες. Αρχίζει να δουλεύει το πρώτο της σενάριο μεγάλου μήκους.
1980: Σκηνοθετεί τα «Παρασκήνια» Η μουσική στον κινηματογράφο και Θερινά σινεμά. Σκηνοθετεί την τρίτη της ταινία μικρού μήκους, με τίτλο Απεταξάμην, και παίρνει το Β βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, το βραβείο της ΠΕΚΚ, το βραβείο καλύτερης ταινίας και το βραβείο κοινού στο Γ Φεστιβάλ Δράμας. Εκδίδει την πρώτη της ποιητική συλλογή, με τίτλο Λυρικός επίλογος της οδού Πατησίων.
1981: Οι δρόμοι της αγάπης είναι νυχτερινοί – πρώτη ταινία μεγάλου μήκους. Η ταινία βραβεύεται στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης με τα βραβεία πρωτεμφανιζόμενου σκηνοθέτη, γυναικείας ερμηνείας, φωτογραφίας, μοντάζ, καθώς και το βραβείο της ΠΕΚΚ. Συμμετέχει στα Φεστιβάλ Βερολίνου (Panorama), Λονδίνου, Μόντρεαλ, Άμστερνταμ, Βαλέντσια, Σεντ-Ετιέν, Μονάχου, Κωνσταντινούπολης, στο Διεθνές Φεστιβάλ Γυναικείου Κινηματογράφου και στις Εβδομάδες Ελληνικού Κινηματογράφου στο Ανσύ, στην Μπαστιά, στην Μπολόνια, στη Γενεύη και στο Λοκάρνο. Εκδίδει την ποιητική συλλογή Τα ήσυχα ποιήματα και τα κυνηγετικά σκυλιά.
1982: Σκηνοθετεί δύο τηλεοπτικά κομμάτια για τον Κώστα Καρυωτάκη και τη Μαρία Πολυδούρη. Πιεσμένη από τα μεγάλα οικονομικά χρέη της ταινίας της, αναγκάζεται να σκηνοθετήσει ντοκιμαντέρ για το υπουργείο Γεωργίας, καθώς και δύο ντοκιμαντέρ για τη Χίο και τη Μυτιλήνη.
1983: Σκηνοθετεί την ωριαία τηλεταινία Το νερό της βροχής, βασισμένη στο ομότιτλο διήγημα του Μ. Καραγάτση, για λογαριασμό της ΕΡΤ. Παντρεύεται τον Κυριάκο Αγγελάκο.
1984: Γράφει με τη Ρέα Γαλανάκη το σενάριο για την κινηματογραφική μεταφορά της τραγωδίας του Ευριπίδη Βάκχες. Σκηνοθετεί ένα τηλεοπτικό κομμάτι για την ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου.
1985: Εκδίδει την πρώτη της συλλογή διηγημάτων, με τίτλο Η μυστηριώδης ασθένεια. Σκηνοθετεί ένα τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ για τη συγγραφέα Άλκη Ζέη. Αρχίζει τα γυρίσματα της δεύτερης ταινίας της μεγάλου μήκους, Ήταν ένας ήσυχος θάνατος.
1986: Ολοκληρώνει την παραγωγή της ταινίας. Η ταινία επιλέγεται ταυτόχρονα από τα Διεθνή Φεστιβάλ του Λοκάρνο και του Σαν Σεμπαστιάν, και η Φρίντα επιλέγει να πάει στο δεύτερο. Η ταινία κερδίζει το βραβείο CIGA  (το πρώτο βραβείο του παράλληλου διαγωνιστικού προγράμματος ZONA ABIERTA του Φεστιβάλ), συμμετέχει στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και βραβεύεται με τα βραβεία γυναικείας ερμηνείας, φωτογραφίας, μοντάζ, ήχου και σπέσιαλ εφέ. Συμμετέχει στα Φεστιβάλ της Βαλέντσια, της Άγκυρας, του Βισί, στο DONNE E MEDIA στο Μιλάνο, στο Φεστιβάλ Γυναικών του Μόντρεαλ, στο αφιέρωμα ευρωπαίων γυναικών σκηνοθετών της Ταινιοθήκης της Βαρκελώνης και στις Εβδομάδες Ελληνικού Κινηματογράφου στη Σουηδία, στην Κούβα, στη Βενεζουέλα και στην Αργεντινή.
1987: Γράφει το σενάριο μιας τηλεταινίας με τίτλο Πατρός αγνώστου, βασισμένο στο ομότιτλο διήγημα της Βάσως Σινοπούλου, το οποίο θα σκηνοθετήσει λίγο αργότερα ο Ντίνος Μαυροειδής.
1988: Πεθαίνει η μητέρα της, στις 19 Απριλίου. Το Σεπτέμβριο, η Φρίντα εγκαθίσταται στο Παρίσι για 7 μήνες.
1989: Μετά από εκτεταμένη έρευνα, καταθέτει στην ΕΤ1 μια πρόταση με τίτλο Νίκος Πουλαντζάς, 10 χρόνια μετά. Περιμένοντας την απάντηση της ΕΡΤ, κινηματογραφεί την τελευταία συνέντευξη του Νίκου Σβορώνου, όπου ο ιστορικός μιλάει για τον Νίκο Πουλαντζά. Απάντηση από την ΕΡΤ δεν πήρε ποτέ.
1990: Καλοκαίρι, αρχίζει το γύρισμα της τελευταίας της ταινίας στη Μήλο, με τίτλο Τα χρόνια της μεγάλης ζέστης. Κυκλοφορεί το μυθιστόρημα Ερωτηίδος μάρτυρος.
1991: Κυκλοφορεί την ποιητική συλλογή 1964-1988. Πουλάει το σπίτι στον Καρέα (μοναδικό της περιουσιακό στοιχείο) για να ξεχρεώσει την ταινία. Αρνείται να πάρει μέρος στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και προτείνει να προβληθεί η ταινία της εκτός συναγωνισμού. Η πρόταση της δε γίνεται δεκτή.
1992: Ιανουάριος. Ο τότε σύμβουλος κινηματογραφίας του ΥΠΠΟ, Απόστολος Δοξιάδης, ζητάει την εξαίρεση της ταινίας από τα κρατικά βραβεία, καταγγέλλοντας ότι, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, κακοποιήθηκε ένα ανήλικο παιδί για τις ανάγκες μιας σκηνής. Ένα τρομερό σκάνδαλο ξεσπά και για σειρά ημερών γίνεται πρωτοσέλιδο εφημερίδων και πρώτο θέμα των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων. Η Φρίντα αντικρούει τις άθλιες συκοφαντίες και καταγγέλλει τον σύμβουλο του ΥΠΠΟ για αναβίωση της λογοκρισίας. Η Μελίνα Μερκούρη, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ο Ζιλ Ντασέν, ο Θάνος Μικρούτσικος, ο Νίκος Κούνδουρος και άλλοι τάσσονται με το μέρος της. Ο εισαγγελέας ασκεί αυτεπάγγελτη δίωξη, και η Φρίντα, η μητέρα του παιδιού και οι παραγωγοί της ταινίας καλούνται στην ανακρίτρια. Φεβρουάριος. Η ταινία προβάλλεται ως επίσημη ελληνική συμμετοχή στο 42ο Διεθνές Φεστιβάλ του Βερολίνου. Επώνυμοι ξένοι κριτικοί, μέλη της FIPRESCI, με ψήφισμα τους στηρίζουν τη Φρίντα. Κυκλοφορεί το σενάριο της ταινίας σε λογοτεχνική μεταγραφή. Μάιος. Η ταινία βγαίνει στους κινηματογράφους. Η Φρίντα γράφει ένα καινούργιο σενάριο με τον Γιώργο Μπράμο, με τίτλο Άγκνιεσκα. Τέλη Οκτωβρίου, μπαίνει στο νοσοκομείο, σε κακή σωματική κατάσταση. Οι εξετάσεις αποκαλύπτουν έναν ευμεγέθη όγκο στον εγκέφαλο. Το Νοέμβριο, υποβάλλεται σε επέμβαση στη Νέα Υόρκη, και η βιοψία δείχνει ότι ο όγκος είναι κακοήθης.
1993: Το Συμβούλιο Πλημμελειοδικών Αθήνας, με απαλλακτικό βούλευμα (το 2826/93), αποφαίνεται, μετά την εξέταση του ανακριτικού υλικού, ότι δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί κατηγορία κατά της Φρίντας Λιάππα, της μητέρας του παιδιού και των παραγωγών της ταινίας για κακοποίηση ανηλίκου.
Η Φρίντα ξαναδουλεύει το Ερωτηίδος μάρτυρος (το διορθωμένο βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Λιβάνη) και, παράλληλα, ετοιμάζει μια καινούργια ποιητική συλλογή, με τίτλο Το τραύλισμα του χρόνου. Τέλη του 1993, η υγεία της αρχίζει να επιδεινώνεται με γρήγορους ρυθμούς.
1994: Καταθέτει στο ΕΚΚ πρόταση για συγγραφή σεναρίου, με τίτλο Τα όνειρα και η πραγματικότητα της Μαργαρίτας. Η πρόταση εγκρίνεται, και η Φρίντα αρχίζει τη συγγραφή του σεναρίου. Η εισαγωγή της στο νοσοκομείο διακόπτει τη συγγραφή, η Φρίντα ζητά από τον πρόεδρο του ΕΚΚ να την αποδεσμεύσει, και προτείνει να δοθεί η αμοιβή που θα εισέπραττε, σε κάποιον νέο κινηματογραφιστή.
Μετά από τρίμηνη παραμονή στο νοσοκομείο, αφήνει την τελευταία της πνοή στις 28 Νοεμβρίου 1994.

Kυριακοσ αγγελακοσ

Ο Κυριάκος Αγγελάκος γεννήθηκε, μεγάλωσε και ζει στην Αθήνα, μια πόλη που έμελλε να σφραγίσει τόσο την καλλιτεχνική του πορεία όσο και την κοινωνική του δράση. Αν και τα πρώτα του ακαδημαϊκά βήματα ξεκίνησαν από το Οικονομικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, η βαθιά του έλξη για την εικόνα και την αφήγηση τον οδήγησε γρήγορα στη Σχολή Κινηματογράφου Λυκούργου Σταυράκου. Από το 1981, μπαίνει ενεργά στον επαγγελματικό στίβο του οπτικοακουστικού χώρου, χτίζοντας μια πολυδιάστατη καριέρα ως σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός, η οποία εκτείνεται από τις ταινίες μυθοπλασίας και τα διαφημιστικά σποτ μέχρι το απαιτητικό πολιτιστικό ντοκιμαντέρ.

Οι πρώτες του κινηματογραφικές καταθέσεις της δεκαετίας του ’80, όπως οι «Αξέχαστες βραδιές» και το «Εθνική Ελλάδος, γεια σου», έδειξαν έναν δημιουργό με οξυδερκή ματιά πάνω στην ελληνική πραγματικότητα. Η αγάπη του για τις τέχνες και την καταγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς συνεχίζεται αδιάλειπτα μέχρι σήμερα, με πιο πρόσφατο δείγμα το ντοκιμαντέρ του για την ελληνική τζαζ σκηνή. » Στη σειρά «Κλεινόν Άστυ – Ιστορίες της πόλης έχει υπογράψει αρκετά από τα πιο αγαπημένα επεισόδιά της, τα οποία εστιάζουν σε άγνωστες και συναρπαστικές πτυχές της Αθήνας. Ακόμη, έχει σκηνοθετήσει επεισόδια και για τη σειρά ντοκιμαντέρ «Τα Στέκια: Ιστορίες Αγοραίου Πολιτισμού».

Παράλληλα με την τέχνη του, ο Κυριάκος Αγγελάκος υπήρξε πάντα ένας ενεργός πολίτης με έντονη δημόσια παρουσία. Η πίστη του στα ανθρώπινα δικαιώματα και την κοινωνική δικαιοσύνη τον οδήγησε στα διοικητικά συμβούλια της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, αλλά και σε θεσμικούς ρόλους στο Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου και την Τεχνόπολη. Σήμερα, μεταφέρει αυτή την προσφορά στην τοπική αυτοδιοίκηση ως εκλεγμένος δημοτικός σύμβουλος στον Δήμο Αθηνών με την «Ανοιχτή Πόλη», συμμετέχοντας ενεργά και στον Οργανισμό Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας του δήμου (ΟΠΑΝΔΑ).

Ωστόσο, πέρα από το προσωπικό του έργο και την πολιτική του δράση, ο Κυριάκος Αγγελάκος κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην ιστορία του ελληνικού σινεμά ως ο σύντροφος της ζωής της Φρίντας Λιάππα. Μετά τον πρόωρο χαμό της, ανέλαβε με απόλυτο σεβασμό το βαρύ χρέος του θεματοφύλακα του αρχείου της. Σε μια συγκινητική προσπάθεια που κρατά χρόνια, συνεργάστηκε στενά με την Ταινιοθήκη της Ελλάδος και το Φεστιβάλ Δράμας, επιβλέποντας προσωπικά τις πρόσφατες, απαιτητικές 4K ψηφιακές αποκαταστάσεις των ταινιών της. Μέσα από αυτή την αθόρυβη αλλά σπουδαία προσπάθεια, ο Αγγελάκος κατάφερε να κρατήσει ζωντανό το φως και την ποιητική της Λιάππα, παραδίδοντας το έργο της άθικτο και ολοζώντανο στις νέες γενιές των σινεφίλ.