Οι δρόμοι της Φρίντας Λιάππα
Παρουσίαση-επιλογή ταινιών : Κυριάκος Αγγελάκος
Σχολείο Καλημεριάνων, 3 Αυγούστου 2023
Φρίντα Λιάππα: Η Ποιητική των Ρωγμών και η Πολιτική της Μνήμης
Η Φρίντα Λιάππα (1948–1994) δεν υπήρξε απλώς μία δημιουργός του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου· αποτέλεσε την πιο ιδιοσυγκρασιακή, λυρική και υπαρξιακή φωνή του. Σε μια εποχή όπου το ελληνικό σινεμά αναζητούσε τα βήματά του ανάμεσα στη συλλογική πολιτική καταγραφή και την αποδόμηση της φόρμας, η Λιάππα επέλεξε να στρέψει τον φακό της στις εσωτερικές ρωγμές των ηρώων της. Το έργο της είναι μια διαρκής, επώδυνη αλλά και βαθιά γοητευτική διαπραγμάτευση με το τραύμα της Ιστορίας, τη μοναξιά της πόλης και τις σκοτεινές διαδρομές της επιθυμίας.
Κριτική Αποτίμηση και η Σημασία του Έργου της
Το σινεμά της Φρίντας Λιάππα χαρακτηρίζεται από τρεις κεντρικούς άξονες που καθορίζουν την ιστορική και καλλιτεχνική του αξία:
Η Γεωγραφία της Μεταπολίτευσης και το Πολιτικό Τραύμα: Έχοντας υποστεί η ίδια διώξεις, βασανιστήρια και φυλάκιση κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, η Λιάππα δεν έκανε ποτέ ένα απλοϊκά στρατευμένο σινεμά. Αντίθετα, αποτύπωσε το συλλογικό hangover της γενιάς της μετά το 1974. Οι ήρωές της είναι συχνά άνθρωποι εγκλωβισμένοι στην απογοήτευση των διαψευσμένων ιδεολογιών, που προσπαθούν να επαναπροσδιορίσουν τον εαυτό τους σε μια Αθήνα που αλλάζει βίαια.
Η Ανατομία των Ανθρώπινων Σχέσεων και η Γυναικεία Ματιά: Πολύ πριν ο όρος «γυναικείο βλέμμα» γίνει κυρίαρχος στην κινηματογραφική θεωρία, η Λιάππα έχτισε σύνθετους, πολυδιάστατους γυναικείους χαρακτήρες. Στις ταινίες της, η γυναίκα δεν είναι αντικείμενο επιθυμίας ή θύμα, αλλά το ενεργό, σκεπτόμενο υποκείμενο που διεκδικεί την ανεξαρτησία του, έρχεται αντιμέτωπο με τα πάθη του και βιώνει την υπαρξιακή απομόνωση με όρους απόλυτης αξιοπρέπειας.
Η Ποιητική Φόρμα και ο Εικαστικός Μοντερνισμός: Ως αυθεντική ποιήτρια και η ίδια, μετέτρεψε το πλάνο σε στίχο. Η χρήση της μουσικής (από τον Βασίλη Τσιτσάνη μέχρι τον εμβληματικό Θάνο Μικρούτσικο), οι ελλειπτικοί διάλογοι, οι υποβλητικοί φωτισμοί και το βραδύκαυστο μοντάζ δημιούργησαν ένα προσωπικό φιλμικό σύμπαν. Εκεί, το αστικό τοπίο μετατρέπεται σε έναν καθρέφτη του ψυχισμού των ηρώων.
Παρά τον πρόωρο θάνατό της σε ηλικία μόλις 46 ετών, η Φρίντα Λιάππα κατάφερε να αφήσει μια παρακαταθήκη που παραμένει μοντέρνα, επίκαιρη και αθεράπευτα ρομαντική. Το έργο της, το οποίο πρόσφατα γνώρισε σημαντικές αποκαταστάσεις και ψηφιοποιήσεις, συνεχίζει να εμπνέει τις νεότερες γενιές δημιουργών, υπενθυμίζοντας ότι ο κινηματογράφος είναι, πάνω από όλα, μια πράξη βαθιάς ελευθερίας.
Και συλλογίζομαι πως έπρεπε να είχα γεννηθεί
σε μιαν άλλη εποχή
τότε που οι άνθρωποι πεθαίνανε για ένα σύνθημα
ή για ένα βλέμμα— Από τη συλλογή «Λυρικός Επίλογος»
Ταινίες Μικρού και Μεσαίου Μήκους
Μετά σαράντα μέρες (1972) | Μικρού μήκους, ασπρόμαυρη
- Το σκηνοθετικό της ντεμπούτο, γυρισμένο κάτω από τις δύσκολες συνθήκες της δικτατορίας, που φανερώνει τις πρώτες εικαστικές και θεματικές της αναζητήσεις γύρω από τη μνήμη και την απώλεια.
Μια ζωή σε θυμάμαι να φεύγεις (1977) | Μεσαίου μήκους, ασπρόμαυρη
- Μια από τις πιο εμβληματικές δημιουργίες της Μεταπολίτευσης. Μέσα από τη σχέση μιας αριστερής δημοσιογράφου και ενός ηθοποιού, η ταινία αποτελεί ένα βαθύ, μελαγχολικό σχόλιο για το πολιτικό και προσωπικό αδιέξοδο της γενιάς του Πολυτεχνείου. Βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
Απεταξάμην (1980) | Μικρού μήκους, έγχρωμη
- Ένα εξαιρετικό δείγμα γραφής που ισορροπεί ανάμεσα στον ρεαλισμό και την αλληγορία, διερευνώντας τις κοινωνικές συμβάσεις, την ενοχή και την καταπίεση της επιθυμίας.
Ταινίες Μεγάλου Μήκους
Οι δρόμοι της αγάπης είναι νυχτερινοί (1981) | Έγχρωμη
- Η πρώτη της μεγάλου μήκους ταινία και ένα αριστούργημα του ΝΕΚ. Εστιάζει στη νοσηρή, κλειστοφοβική σχέση δύο αδελφών που ζουν απομονωμένες σε ένα διαμέρισμα της Αθήνας. Η ταινία απέσπασε 5 βραβεία στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης (ανάμεσά τους Καλύτερης Πρωτοεμφανιζόμενης Σκηνοθέτιδας και Φωτογραφίας) και καθιέρωσε τη Λιάππα διεθνώς.
Ήταν ένας ήσυχος θάνατος (1986) | Έγχρωμη
- Μια υπαρξιακή περιπλάνηση με έντονα στοιχεία ψυχολογικού θρίλερ και εσωτερικής αναζήτησης. Μια γυναίκα εγκαταλείπει την παλιά της ζωή και αναζητά την ταυτότητά της σε ένα απομονωμένο, σχεδόν μετααποκαλυπτικό τοπίο. Η ταινία ξεχώρισε για την υποβλητική της ατμόσφαιρα και βραβεύτηκε για τη φωτογραφία και το μοντάζ της.
Τα χρόνια της μεγάλης ζέστης (1991) | Έγχρωμη
- Η τελευταία της ταινία μεγάλου μήκους. Μια παρέα φίλων συναντιέται σε μια παραλία κατά τη διάρκεια ενός καλοκαιρινού καύσωνα, όπου το παρελθόν, οι παλιοί έρωτες, τα μυστικά και η συλλογική μνήμη αναφλέγονται. Ένα φιλμικό ποίημα για το τέλος των ψευδαισθήσεων, γεμάτο αισθησιασμό και ελεγειακή διάθεση.
Επιλεγμένη Τηλεοπτική Φιλμογραφία
- «Παρασκήνιο: Στρατής Τσίρκας» (1980)
- Ένα υποβλητικό πορτρέτο του σπουδαίου συγγραφέα των Ακυβέρνητων Πολιτειών. Η Λιάππα εστιάζει στη σχέση του Τσίρκα με την Ιστορία, την Αίγυπτο και τη λογοτεχνική του παρακαταθήκη.
- «Παρασκήνιο: Γιώργος Χειμωνάς» (1981)
- Μια βαθιά ψυχογραφική συνάντηση με τον αιρετικό συγγραφέα και ψυχίατρο. Η σκηνοθέτιδα χρησιμοποιεί ελλειπτικά κάδρα και ατμοσφαιρικούς φωτισμούς που ταιριάζουν απόλυτα με τον σκοτεινό, υπαρξιακό κόσμο του Χειμωνά.
- «Παρασκήνιο: Η Αθήνα του ’30» (1983)
- Ένα ιστορικό και αρχιτεκτονικό δοκίμιο για τη μεταμόρφωση της πρωτεύουσας κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, μέσα από το βλέμμα των τότε λογοτεχνών και καλλιτεχνών της Γενιάς του ’30.
- «Παρασκήνιο: Μαρίκα Κοτοπούλη» (1985)
- Αφιέρωμα στη μεγάλη ιέρεια του ελληνικού θεάτρου. Η Λιάππα ανασυνθέτει την προσωπικότητα της Κοτοπούλη μέσα από σπάνιο αρχειακό υλικό, μαρτυρίες ανθρώπων που τη γνώρισαν και μια κριτική ματιά στο θεατρικό της εκτόπισμα.
- «Παρασκήνιο: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης» (1988)
- Μια οδοιπορική καταγραφή της λογοτεχνικής σκηνής της συμπρωτεύουσας, εστιάζοντας σε μορφές όπως ο Μανόλης Αναγνωστάκης και ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, συνδέοντας την ποίηση με το μελαγχολικό αστικό τοπίο της πόλης.
Kυριακοσ αγγελακοσ
Ο Κυριάκος Αγγελάκος γεννήθηκε, μεγάλωσε και ζει στην Αθήνα, μια πόλη που έμελλε να σφραγίσει τόσο την καλλιτεχνική του πορεία όσο και την κοινωνική του δράση. Αν και τα πρώτα του ακαδημαϊκά βήματα ξεκίνησαν από το Οικονομικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, η βαθιά του έλξη για την εικόνα και την αφήγηση τον οδήγησε γρήγορα στη Σχολή Κινηματογράφου Λυκούργου Σταυράκου. Από το 1981, μπαίνει ενεργά στον επαγγελματικό στίβο του οπτικοακουστικού χώρου, χτίζοντας μια πολυδιάστατη καριέρα ως σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός, η οποία εκτείνεται από τις ταινίες μυθοπλασίας και τα διαφημιστικά σποτ μέχρι το απαιτητικό πολιτιστικό ντοκιμαντέρ.
Οι πρώτες του κινηματογραφικές καταθέσεις της δεκαετίας του ’80, όπως οι «Αξέχαστες βραδιές» και το «Εθνική Ελλάδος, γεια σου», έδειξαν έναν δημιουργό με οξυδερκή ματιά πάνω στην ελληνική πραγματικότητα. Η αγάπη του για τις τέχνες και την καταγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς συνεχίζεται αδιάλειπτα μέχρι σήμερα, με πιο πρόσφατο δείγμα το ντοκιμαντέρ του για την ελληνική τζαζ σκηνή. » Στη σειρά «Κλεινόν Άστυ – Ιστορίες της πόλης έχει υπογράψει αρκετά από τα πιο αγαπημένα επεισόδιά της, τα οποία εστιάζουν σε άγνωστες και συναρπαστικές πτυχές της Αθήνας. Ακόμη, έχει σκηνοθετήσει επεισόδια και για τη σειρά ντοκιμαντέρ «Τα Στέκια: Ιστορίες Αγοραίου Πολιτισμού».
Παράλληλα με την τέχνη του, ο Κυριάκος Αγγελάκος υπήρξε πάντα ένας ενεργός πολίτης με έντονη δημόσια παρουσία. Η πίστη του στα ανθρώπινα δικαιώματα και την κοινωνική δικαιοσύνη τον οδήγησε στα διοικητικά συμβούλια της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, αλλά και σε θεσμικούς ρόλους στο Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου και την Τεχνόπολη. Σήμερα, μεταφέρει αυτή την προσφορά στην τοπική αυτοδιοίκηση ως εκλεγμένος δημοτικός σύμβουλος στον Δήμο Αθηνών με την «Ανοιχτή Πόλη», συμμετέχοντας ενεργά και στον Οργανισμό Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας του δήμου (ΟΠΑΝΔΑ).
Ωστόσο, πέρα από το προσωπικό του έργο και την πολιτική του δράση, ο Κυριάκος Αγγελάκος κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην ιστορία του ελληνικού σινεμά ως ο σύντροφος της ζωής της Φρίντας Λιάππα. Μετά τον πρόωρο χαμό της, ανέλαβε με απόλυτο σεβασμό το βαρύ χρέος του θεματοφύλακα του αρχείου της. Σε μια συγκινητική προσπάθεια που κρατά χρόνια, συνεργάστηκε στενά με την Ταινιοθήκη της Ελλάδος και το Φεστιβάλ Δράμας, επιβλέποντας προσωπικά τις πρόσφατες, απαιτητικές 4K ψηφιακές αποκαταστάσεις των ταινιών της. Μέσα από αυτή την αθόρυβη αλλά σπουδαία προσπάθεια, ο Αγγελάκος κατάφερε να κρατήσει ζωντανό το φως και την ποιητική της Λιάππα, παραδίδοντας το έργο της άθικτο και ολοζώντανο στις νέες γενιές των σινεφίλ.
